12 Havariye Ne Oldu?

İsa’nın ardından Hristiyanlığın ilk döneminde en önemli rolü üstlenen kişiler, onun seçtiği 12 havariydi. İncil metinlerinde bu kişilerin bir bölümü hakkında bilgi bulunurken, sonraki yüzyıllarda onların hayatlarının sonlarına dair çeşitli anlatılar ortaya çıktı.

Ancak önemli bir ayrım var: Havarilerin tamamının nasıl öldüğüne dair bilgiler aynı derecede güvenilir değildir. Bazı bilgiler erken dönem Hristiyan kaynaklarına dayanırken, bazıları çok daha sonraki kilise geleneklerinden gelir.

1. Petrus

İsa’nın en tanınmış havarilerinden Petrus’un Roma’ya gittiği ve burada öldürüldüğü, Hristiyan geleneğinde güçlü biçimde kabul edilir. Gelenek, Petrus’un Roma İmparatoru Nero döneminde çarmıha gerildiğini ve kendisini İsa’ya layık görmediği için baş aşağı çarmıha gerilmeyi istediğini anlatır.

2. Andreas

Petrus’un kardeşi Andreas’ın Karadeniz çevresi ve Yunanistan’da vaaz verdiğine inanılır. Geleneğe göre Yunanistan’ın Patras kentinde çarmıha gerilerek öldürüldü. Andreas’ın X şeklindeki çarmıhta öldürüldüğü anlatısı ise sonraki geleneklerde öne çıkar.

3. Yakup (Zebedi’nin oğlu)

On İki Havari arasında ölümü İncil’de açıkça anlatılan tek kişidir. Elçilerin İşleri 12:2, Kral Hirodes’in Yakup’u kılıçla öldürttüğünü bildirir. Böylece Yakup’un şehit edildiğine dair en erken kaynaklardan birine sahibiz.

4. Yuhanna

İsa’nın en yakın takipçilerinden biri olarak kabul edilen Yuhanna hakkında gelenek, onun diğer havarilerden farklı olarak doğal sebeplerle öldüğünü söyler. Efes’te yaşadığı ve ileri yaşlarda hayatını kaybettiği yönünde güçlü bir Hristiyan geleneği vardır.

5. Filipus

Filipus’un Anadolu’nun bazı bölgelerinde ve özellikle Frigya çevresinde faaliyet gösterdiğine dair gelenekler bulunur. Ölümü konusunda ise farklı anlatılar vardır. Bazı gelenekler onun Hierapolis’te öldürüldüğünü söyler.

6. Bartalmay

Bartalmay’ın doğu bölgelerinde, özellikle Ermenistan çevresinde Hristiyanlığı yaydığına dair gelenekler vardır. En meşhur anlatıya göre yakalanarak ağır işkence gördü ve öldürüldü. Ancak bu ayrıntıların tarihsel kesinliği tartışmalıdır.

7. Tomas

Tomas, Hristiyan geleneğinde özellikle Hindistan’daki faaliyetleriyle tanınır. Süryani Hristiyan geleneğine göre Hindistan’a ulaşmış ve burada topluluklar kurmuştur. Gelenek, Tomas’ın mızrakla öldürüldüğünü ve Hindistan’ın Tamil Nadu bölgesindeki Mylapore civarında gömüldüğünü anlatır.

8. Matta

Matta’nın İsa’nın hayatını anlatan İncil metninin yazarı olup olmadığı konusunda modern araştırmalarda tartışmalar vardır. Buna rağmen gelenek onu doğu ve Afrika bölgelerinde misyonerlik faaliyetleriyle ilişkilendirir. Ölümü hakkında ise birbirinden farklı anlatılar vardır; bu nedenle kesin bir sonuca ulaşmak zordur.

9. Yakup (Alfeus’un oğlu)

On İki Havari arasında daha az bilgi bulunan kişilerden biridir. Yakup’un hayatı ve ölümü hakkında farklı kilise gelenekleri vardır. Bazı anlatılar onun Kudüs’te öldürüldüğünü söyler; ancak bu kişinin başka bir Yakup ile karıştırılmış olabileceği de tartışılır.

10. Simun Petrus değil, Zelot Simun

Zelot olarak anılan Simun hakkında İncil metinlerinde çok az bilgi bulunur. Sonraki geleneklerde Mısır, Suriye, Mezopotamya ve İran gibi farklı bölgelerde faaliyet gösterdiği anlatılır. Ölümü konusunda da birbirinden farklı rivayetler vardır.

11. Yahuda Taday

Yahuda Taday, İsa’yı ele veren Yahuda İskaryot ile aynı kişi değildir. Taday’ın Mezopotamya ve Ermenistan çevresinde faaliyet gösterdiğine dair gelenekler vardır. Bazı anlatılarda balta veya sopa benzeri bir silahla öldürüldüğü söylenir; fakat tarihsel kesinliği sınırlıdır.

12. Yahuda İskaryot

İsa’yı Romalı yetkililere teslim eden havari Yahuda İskaryot’tur. Ölümü konusunda Yeni Ahit’te iki farklı anlatım bulunur. Matta 27:5, Yahuda’nın kendisini astığını aktarırken, Elçilerin İşleri 1:18 onun düşerek ağır biçimde yaralandığını anlatır.

Yahuda’nın ölümüne ilişkin bu iki anlatım, metinler arasındaki farklılıklardan biri olarak günümüzde de incelenmektedir.

Peki 12. havari kim oldu?

Yahuda İskaryot’un ölümünden sonra havariler, onun yerine Matyas’ı seçti. Bu olay Elçilerin İşleri 1. bölümünde anlatılır.

Dolayısıyla “12 havari” denildiğinde aslında İsa’nın hayatı sırasında seçtiği ilk grup ile daha sonra Matyas’ın dahil olduğu grup arasında bir ayrım yapmak gerekir.

Gerçekten hepsi şehit mi edildi?

Burada en önemli nokta bu.

Havarilerin büyük bölümünün şehit edildiğine dair kilise gelenekleri vardır. Fakat modern tarih araştırmaları açısından bunların hepsini aynı kesinlik düzeyinde kabul etmek mümkün değildir.

En sağlam örneklerden biri Zebedi oğlu Yakup’tur; çünkü ölümü doğrudan Elçilerin İşleri kitabında anlatılır. Petrus’un Roma’da öldürüldüğüne dair de erken dönem Hristiyan kaynaklarında önemli gelenekler vardır.

Buna karşılık diğer bazı havarilerin nerede ve nasıl öldüğü konusunda bilgiler, daha sonraki yüzyıllarda oluşan sözlü ve yazılı geleneklere dayanır.

Bu nedenle havarilerin hikâyesini anlatırken “tarihsel olarak bilinenler” ile “Hristiyan geleneğinde anlatılanlar”ı birbirinden ayırmak gerekir.

Sonuç

İsa’nın 12 havarisinin hikâyesi, yalnızca Hristiyanlığın başlangıcını değil, aynı zamanda ilk Hristiyan topluluklarının Roma İmparatorluğu’nun farklı bölgelerine nasıl yayıldığını da gösterir.

Petrus Roma ile, Tomas Hindistan ile, Andreas Yunanistan ile, Filipus ve Bartalmay ise Anadolu ve doğu bölgeleriyle ilişkilendirilir.

Fakat aradan yaklaşık iki bin yıl geçtiği için, her havarinin hayatının sonuna ilişkin anlatının tarihsel kesinliği aynı değildir. Bu nedenle en doğru yaklaşım, erken kaynaklarda bulunan bilgileri daha sonraki geleneklerden ayırarak incelemektir.